2018-11-22

Imieniny: Wiktorii i Sławomiry

Jak doszło do powstania wspólnot gruntowych w Polsce? (część pierwsza artykułu)

by on Sierpień 16, 2013

Wspólnota gruntowa w polskim prawie cywilnym to nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności o pewnych szczególnych cechach. Jej istotą jest uprawnienie do korzystania ze wspólnego gruntu (najczęściej są to pola, lasy, nieużytki czy stawy), służące rolnikom danej miejscowości tylko z tego powodu, że są jej mieszkańcami. W ostatnich latach zapomniano o wspólnotach gruntowych – problematyka tego zagadnienia nie jest badana, krąg podmiotów, których ta sytuacja dotyczy, nie jest dokładnie określony.

Bezpośrednią przyczyną braku opracowań z zakresu tej tematyki jest słaba aktywność spółek – tylko nieliczne działają. Nie podejmuje się także działań na szczeblu władz centralnych, czy lokalnych aby ten problem rozwiązać. Przedstawiamy Państwu pierwszy w Polsce obszerny cykl artykułów poświęcony wspólnotom gruntowym, w którym postaramy się przybliżyć tę tematykę. Zacznijmy zatem od historii.

Problem mienia gromadzkiego dotyka wyłącznie wsi. Chłopi lub włościanie byli warstwą społeczną zamieszkującą tereny wiejskie, dominującą w społeczeństwach przed rewolucją przemysłową. Stan chłopski istniał od początków historii państwa polskiego, a prawa tej warstwy społecznej przez wieki ograniczano. Kolejne przywileje szlacheckie powodowały coraz trwalsze przywiązanie chłopa do ziemi, a tym samym podporządkowanie feudalnemu panu. Apogeum tego procesu przypada na XVI i XVII wiek. Rozwijająca się w owym czasie gospodarka folwarczno-pańszczyźniana prowadziła do zwiększenia wyzysku chłopów, co łączyło się z umocnieniem poddaństwa w jego trzech podstawowych aspektach: osobistego, gruntowego i sądowego.

W dobie gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej chłopi pańszczyźniani nie posiadali samodzielności gospodarczej i osobistej, jaką mogli cieszyć się gospodarze w XIV i XV w. Uwłaszczenie chłopów na ziemiach polskich zapoczątkowało proces tworzenia się kapitalistycznych form produkcji w rolnictwie. W nowej rzeczywistości gospodarstwa folwarczne pozbawione darmowej siły roboczej musiały bronić się przed upadkiem. Do nowej rzeczywistości musiały się przystosować także gospodarstwa chłopskie, ponieważ uwłaszczenie uwalniało chłopów od przywiązania do ziemi i pozwalało zasilić miasta potrzebujące rąk do pracy.

W XIX w. na ziemiach polskich dokonał się proces likwidacji feudalnej własności podzielonej. Problematyczny okazał się wówczas los gruntów pozostających we wspólnej własności tzw. wspólnot gruntowych. Powstały one przed uwłaszczeniem (m.in. wspólnoty na gruntach drobnoszlacheckich) bądź w rezultacie uwłaszczenia, a także po uwłaszczeniu, będąc wynikiem likwidacji serwitutów – bądź też w rezultacie kupna gruntów na wspólną własność wszystkich nabywców. Wyróżnić można było następujące rodzaje wspólnot: grunty gromadzkie, grunty wspólne kilku gospodarstw, wspólne pastwiska dworu i chłopów, wspólne pastwiska gromadzkie itp.

Problem takich gruntów został rozwiązany na dwa sposoby:
• poprzez przyznanie jednolitej własności jednemu podmiotowi i ustanowienie na rzecz pozostałych służebności gruntowej;
• poprzez pozostawienie gruntu we współwłasności mieszkańców danej wsi jako wspólnoty gruntowej.

Jeden i drugi sposób były półśrodkami, rodzącymi sytuacje skomplikowane pod względem prawnym i często niejasne.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku likwidacja i porządkowanie obszaru wspólnot gruntowych dokonywane były na podstawie ustawodawstw państw zaborczych oraz przy komasacji i likwidacji serwitutów na podstawie przepisów polskich. Odbywało się to jednak powoli, tak że w roku 1938 obliczano ilość wspólnych gruntów na około 1 741 000 ha (w województwach wschodnich ok. 867 000 ha, reszta w różnej mniej więcej wysokości w województwach centralnych i południowych) . W całym dwudziestoleciu podzielono 40 000 ha.

Wspólnot gruntowych nie można było tak łatwo likwidować, a to zarówno ze względu na silniejszy charakter prawa własności, jak i na komplikacje wynikające z dziedziczenia uprawnień.

Dalsza część historii wspólnot gruntowych została przedstawiona w drugiej części artykułu.

Artykuł powstał w ramach projektu „Inkubujemy Wspólnoty Gruntowe” dofinansowanego ze środków Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. Więcej informacji na temat projektu oraz wspólnot gruntowych znajdziecie Państwo na stronie internetowej www.wspolnotygruntowe.pl. Artykuł powstał dzięki uprzejmości Stowarzyszenia Aktywni i przekazanym przez nie materiałom.

grafika do e-maila ver 2